Η υγεία είναι το πολυτιμότερο αγαθό, το οποίο ο υγιής περιφρονεί και ο ασθενής ποθεί. Την αξία της υγείας αδυνατεί κανείς να εκτιμήσει, εάν δεν αρρωστήσει. Τότε του δίνεται το μέτρο να αξιολογήσει το αγαθό της υγείας, αλλά αυτό πάλι είναι ανάλογο της βαρύτητας της νόσου από την οποία πάσχει.
«Το προφυλάσσειν ευωνότερον του θεραπεύειν» Disraeli
Πολύ ορθά στην Άπω Ανατολή το παν στη ζωή συμβολίζεται με τον αριθμό «100», όπου το ένα συμβολίζει την υγεία, το πρώτο μηδενικό τον πλούτο και το δεύτερο τη δόξα. Εάν, λοιπόν, δεν έχεις δόξα, δηλαδή το τελευταίο μηδενικό, τότε έχεις το 10, εάν πάλι δεν είσαι πλούσιος, σου λείπει δηλαδή το δεύτερο μηδενικό, είσαι όμως υγιής, έχεις το ένα. Εάν όμως χάσεις το ένα, δηλαδή την υγεία σου, τότε τα άλλα δύο, πλούτος και δόξα, ισούνται με δύο μηδενικά. Η υγεία λοιπόν είναι το άπαν. Πώς όμως θα την αποκτήσουμε; Ή μάλλον πώς θα τη διατηρήσουμε;
Αν εξαιρέσουμε τους εκ γενετής αρρώστους, οι υπόλοιποι άνθρωποι γεννιούνται υγιείς. Τους χαρίζεται λοιπόν ως θείο δώρο η υγεία και εναπόκειται σ’ αυτούς πλέον η διατήρησή της. Αλλά πώς; Οι στρατιωτικοί θεωρούν ευκολότερη την κατάληψη ενός οχυρού από τη διατήρησή του. Πολλοί είναι οι παράγοντες οι οποίοι επιδρούν στη διατήρηση της υγείας, δεν ανήκουν, όμως, σε πολλά σημεία στην αρμοδιότητα του σημερινού ιατρού, της σημερινής ιατρικής.
Υπεύθυνοι για τη διατήρηση της υγείας θεωρούνται και είναι κατά πρώτον η ιατρική και κατά δεύτερον η πολιτεία. Μέχρι σήμερα, ιατρική και πολιτεία από κοινού αγωνίστηκαν για την καταπολέμηση των επιδημικών μόνο νόσων και πέτυχαν πολύ ικανοποιητικά αποτελέσματα στον τομέα αυτό. Εφάρμοσαν, εκτός άλλων μέτρων, υποχρεωτικούς ή προαιρετικούς εμβολιασμούς. Αλλά είναι μόνο οι επιδημικές νόσοι που προσβάλλουν τον ανθρώπινο οργανισμό; Ασφαλώς όχι, διότι υπάρχει σωρεία άλλων ασθενειών, συνήθως μη επιδημικών, από τις οποίες καθημερινά προσβάλλονται οι άνθρωποι και από τις οποίες πάσχουν και αποδεκατίζονται. Τι έκαναν η ιατρική και η πολιτεία για την πρόληψη αυτών των ασθενειών; Θα μπορούσαμε να πούμε, τίποτε το θετικό. Μέχρι σήμερα, η πρόληψη για τα μη επιδημικά νοσήματα έχει παραμεληθεί και δεν της έχει δοθεί η αρμόζουσα σημασία. Αλλά πού οφείλεται η εμφάνιση και η εξάπλωση των μη επιδημικών αυτών νοσημάτων; Οφείλεται καταρχήν, και κατά ένα μεγάλο μέρος, στον σκληρό φυσικό νόμο της φθοράς, δεύτερον στην έλλειψη μίας ολιστικής αντιμετώπισης του ανθρώπινου οργανισμού από την ιατρική και τρίτον στην αμέλεια της πολιτείας.
Β1.1.Μετατόπιση του χρόνου της φθοράς
Η φθορά, ο σκληρός νόμος της φύσης, θα έλεγε κανείς ότι είναι αναπόφευκτη. Ναι, είναι, μπορεί όμως να μετατοπισθεί ο χρόνος της φθοράς. Αλλά πώς; Ως γνωστόν, ο ανθρώπινος οργανισμός είναι σαν μια μηχανή που λειτουργεί, που ζει φυσικά. Όπως, λοιπόν, για να επιμηκύνουμε τον χρόνο ζωής μιας μηχανής φροντίζουμε για την ακριβή τήρηση των προδιαγραφών σωστής λειτουργίας της, δηλαδή χρησιμοποιούμε τα κατάλληλα καύσιμα, κάνουμε τακτική συντήρηση, ελέγχους κτλ., έτσι, και για την εύρυθμη λειτουργία και την αποφυγή της πρώιμης φθοράς της ανθρώπινης μηχανής απαιτείται η ακριβής τήρηση των προδιαγραφών της λειτουργίας της. Αυτό σημαίνει κατάλληλη διατροφή, υγιεινή κατοικία και εργασία, ενημέρωση, συντήρηση και τακτικοί ιατρικοί έλεγχοι. Καθημερινά βλέπουμε τέτοιους οργανισμούς, τέτοιες μηχανές, χωρίς συντήρηση, με ακατάλληλη διατροφή – καύσιμα και γενικά ακατάλληλες συνθήκες διαβίωσης και εργασίας.
Η πρόληψη, όταν πρόκειται για τον ανθρώπινο οργανισμό, έχει πολύ μεγάλη σημασία, διότι δυστυχώς, σε αντίθεση με τις μηχανές, δεν υπάρχουν ανταλλακτικά και οιαδήποτε βλάβη αφήνει τα ανεξίτηλα σημάδια της. Για να τα προλάβουμε, απαιτείται:
α) ρύθμιση της λειτουργίας του ανθρώπινου οργανισμού
β) συντήρηση
γ) έλεγχος, ώστε να προλαμβάνονται, κατά μεγάλο μέρος, οι διαταραχές και οι βλάβες - ασθένειες.
Τα αποτελέσματα της τήρησης των κανόνων της καλής λειτουργίας του οργανισμού μας τα βλέπουμε καθημερινά. Βλέπουμε ανθρώπους που παρά τα χρόνια τους χαίρουν καλής υγείας, γεγονός το οποίο ο κόσμος εξηγεί με την έκφραση «είναι καλοζωισμένος», δηλαδή πρόσεξε, περιποιήθηκε, φρόντισε τον οργανισμό του. Ενώ άνθρωποι της ίδιας ηλικίας, που δεν μπόρεσαν να τηρήσουν τις προδιαγραφές λειτουργίας του οργανισμού τους, δηλαδή «δεν πρόσεξαν τον εαυτό τους», είναι πολύ καταβεβλημένοι, ίσως και να μη ζουν. Με την τήρηση, λοιπόν, αυτών των κανόνων, θα μπορούσαμε να απωθήσουμε προς τα πίσω τον χρόνο της φθοράς και να παρατείνουμε τον χρόνο της ζωής.
Β1.2.Η έλλειψη ολιστικής ιατρικής
Στην ιατρική διακρίνουμε δύο κλάδους: την προληπτική ιατρική και τη θεραπευτική ιατρική. Η σημερινή ιατρική είναι κατά το μεγαλύτερο μέρος της θεραπευτική και ελάχιστα ασχολήθηκε με την πρόληψη, πλην αυτής των επιδημικών ασθενειών, τις οποίες κατόρθωσε να εξαφανίσει ή να περιστείλει στο ελάχιστο. Αλλά, όπως αναφέραμε, εκτός των επιδημικών ασθενειών, υπάρχει σωρεία άλλων ασθενειών που θα μπορούσαν κάλλιστα να περιοριστούν με την πρόληψη.
Ο καθηγητής της Υγιεινής του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεράσιμος Αλεβιζάτος γράφει σε σύγγραμμά του: «Ο ιατρός δέον διά της καταλλήλου διαπαιδαγωγήσεως από του πρώτου έτους της Ιατρικής του μορφώσεως, να ενστερνισθή το ότι το καθήκον του ως κοινωνικού παράγοντος εύρηται πολύ πέραν της απλής προσπαθείας του προς θεραπείαν της νόσου του πάσχοντος πελάτου του και το ότι αυτός είναι ο κύριος μοχλός προς προφύλαξιν της ανθρωπίνης κοινότητος από της νοσήσεως».
Αλλά σήμερα, είτε ενστερνισθεί είτε όχι τα παραπάνω, ο ιατρός γίνεται, λόγω των υπαρχουσών αναγκών της ζωής, θεραπευτής ιατρός. Εντάσσεται, δηλαδή, στη θεραπευτική ιατρική, εγκαταλείποντας την πρόληψη και περιμένοντας να επισκευάσει την εκδηλούμενη βλάβη του ανθρώπινου οργανισμού, αντί να την προλάβει.
Ο ίδιος καθηγητής γράφει: «Η Υγιεινή ως Προφύλαξις από τας ασθενείας, δηλαδή η Προληπτική Ιατρική, λογικώς και πραγματικώς αντιτίθεται εις την θεραπευτικήν Ιατρικήν, η οποία ακριβώς περιμένει να εκδηλωθή η νόσος δια να προβή εις την αποκατάστασιν της υγείας διά θεραπευτικών μέσων». Από τα λίγα αυτά που αναφέρθηκαν γίνεται κατανοητή η βαρύνουσα σημασία της απουσίας μιας ολιστικής ιατρικής.
Β1.3.Η αμέλεια της πολιτείας
Για να είμαστε αντικειμενικότεροι και περισσότερο δίκαιοι, η πολιτεία, σε συνεργασία με την ιατρική, προσέφερε πολλά στην πρόληψη των επιδημικών ασθενειών με τα μέτρα που κατά καιρούς έλαβε. Προσέφερε, επίσης, και στη θεραπευτική ιατρική με τα νοσοκομεία και τα λοιπά ιατρικά κέντρα και μέσα θεραπείας. Δεν έλαβε όμως, όπως και η ιατρική, τα κατάλληλα μέτρα που απαιτούνται για την πρόληψη των μη επιδημικών νόσων και, εν μέρει, των εποχιακών επιδημικών. Αντί να δημιουργούνται σανατόρια, θα μπορούσε να μετατοπιστεί το επίκεντρο του ενδιαφέροντος από το σανατόριο στην αιτία που δημιουργεί τους φυματικούς, που είναι η διατροφή, η κατοικία, η εργασία.
Αντί, επίσης, να δίδονται συντάξεις σε ανάπηρους από πνευμονοκονίαση μεταλλωρύχους ή να χάνονται πρόωρα ανθρώπινες ζωές με όλες τις κοινωνικές επιπτώσεις που αυτό συνεπάγεται, θα μπορούσε η πολιτεία να λάβει προληπτικά μέτρα ώστε να διατηρηθεί η υγεία και να αποφευχθούν οι συνέπειες. Το ίδιο θα λέγαμε και για τους ουραιμικούς, τους καρδιακούς ή τους ψυχοπαθείς, για τη θεραπεία των οποίων δαπανώνται τεράστια χρηματικά ποσά, όπως για μεταμοσχεύσεις, για τεχνητούς νεφρούς, για εντατική παρακολούθηση καρδιοπαθών, για τη λειτουργία ψυχιατρείων κτλ.
Αναλογίζεστε τι στοιχίζει σε έναν ασφαλιστικό οργανισμό ένας ασφαλισμένος εργάτης του οποίου η υγεία έπαθε βλάβη, είτε εργαζόμενος σε ανθυγιεινή εργασία, στην οποία δεν είχαν ληφθεί προληπτικά μέτρα προστασίας, είτε εργαζόμενος πέραν του ορισμένου χρόνου εργασίας του; Με κατάλληλη προληπτική ιατρική θα αποφεύγονταν οι δαπάνες αυτές, και επιπλέον θα είχαμε τον εργάτη υγιή. Χορηγεί η πολιτεία δωρεάν περίθαλψη σε έναν άπορο που αρρώστησε από έλλειψη κατάλληλης διατροφής και υποβάλλεται σε τόσα έξοδα μετά, εκτός από τα εργατικά ημερομίσθια που χάνει από τον ασθενή. Ενώ θα μπορούσε να αποφευχθεί η ασθένεια εάν τα χρήματα πήγαιναν στη βελτίωση των όρων της ζωής του απόρου, και αν κατά καιρούς γινόταν προληπτικός έλεγχος. Αν, δηλαδή, εφαρμοζόταν η προληπτική ιατρική, θα σωζόταν μια ζωή, πέραν της εξοικονόμησης των εξόδων νοσηλείας. Διαπιστώνουμε τις περισσότερες φορές την ασθένεια πολύ αργά, όταν δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα.
Πιστεύουμε ότι πλανάται η πολιτεία, εάν νομίζει ότι οι δαπάνες αυτές είναι μικρότερες από τις δαπάνες που απαιτούνται για την κοινωνική καταπολέμηση της ασθένειας στο σημείο γένεσής της. Οι ασθένειες δεν καταπολεμούνται με ταμπέλες ιατρείων, αλλά με ριζικά κοινωνικά μέτρα, με την ανύψωση του πνευματικού και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, με τη διαφώτιση κτλ., δηλαδή με μέτρα πρόληψης, που δεν μας παίρνει ο χώρος εδώ να τα αναπτύξουμε.
Ο Disraeli έγραφε: «Αι διά την Υγιεινήν», εννοών την πρόληψιν των ασθενειών, «δαπάναι δέον να παύσωσι λογιζόμεναι ως σπατάλαι, τουναντίον δε πρέπει να θεωρούνται ως επικερδής επένδυσις χρημάτων, η οποία θα δώση πλούσια μερίσματα εις το μέλλον».
Β1.4.Προτάσεις
Συμπερασματικά, συνοψίζουμε τι πρέπει, κατά τη γνώμη μας, να γίνει: Η ιατρική, εκτός από θεραπευτική, που ήδη εφαρμόζεται, θα πρέπει να λειτουργεί και ως προληπτική.
Ο κλάδος της προληπτικής ιατρικής θα πρέπει να στελεχωθεί από ειδικούς ιατρούς, οι οποίοι θα αναλάβουν μόνο την πρόληψη των ασθενειών και όχι τη θεραπεία τους, την οποία εφαρμόζουν οι ήδη υπάρχοντες θεραπευτές. Ο κλάδος της προληπτικής ιατρικής που προτείνουμε να συσταθεί έχει ευρύτατο φάσμα δραστηριοτήτων και αποτελεί τη συνισταμένη πολλών συναφών επιστημονικών κλάδων. Για τον λόγο αυτό πρέπει να ιδρυθεί συντονιστικό επιτελικό όργανο, ο Οργανισμός Προληπτικής Ιατρικής (Ο.Π.Ι.), με στόχο την προφύλαξη της υγείας και την παράταση του χρόνου ζωής.
Ο οργανισμός αυτός θα εποπτεύει και θα συντονίζει όλες τις συναφείς υπηρεσίες, τις οποίες η πολιτεία σύστησε κατά καιρούς, στη προσπάθειά της να περιφρουρήσει την υγεία και τη ζωή των πολιτών. Σήμερα, οι υπηρεσίες αυτές είναι διασπαρμένες στα διάφορα υπουργεία και δρουν ασυντόνιστα και με πολλές ελλείψεις. Ο συντονισμός αυτών των υπηρεσιών υπό τη διεύθυνση ενός φορέα θα μας δώσει τα επιθυμητά αποτελέσματα.
Αναφέρουμε ενδεικτικά μερικές από τις υπηρεσίες αυτές.
α) Τμήμα Προληπτικής Ιατρικής
Το Τμήμα της Προληπτικής Ιατρικής θα στελεχώνεται από ιατρούς και βοηθητικό προσωπικό. Μέλημα των ιατρών θα είναι η περιοδική ιατρική εξέταση όλων των πολιτών, αρχίζοντας από τη βρεφική και την παιδική ηλικία. Στη συνέχεια, η εξέταση αυτή θα επεκταθεί και στις άλλες ηλικίες. Με την έναρξη αυτού του ιατρικού ελέγχου προτείνεται η κατάρτιση ενός άρτιου ατομικού βιβλιαρίου υγείας ενιαίου τύπου. Τα ήδη υπάρχοντα είναι ατελή, ανομοιόμορφα και δεν βοηθούν στο μελλοντικό στόχο μας.
Στο βιβλιάριο θα αναγράφεται συνοπτικό ιστορικό, η παρούσα κατάσταση κατά ειδικότητες και συστάσεις ή ενδείξεις. Προτείνεται, επίσης, να συντάσσονται συγχρόνως και καρτέλες οικογένειας, χωριού, κωμόπολης ή συνοικισμού, στις οποίες να αναγράφονται οι συνθήκες ζωής των πληθυσμιακών συνόλων, οι ελλείψεις και οι άμεσες ανάγκες τους. Τα στοιχεία αυτά θα βοηθήσουν στατιστικά στη μελλοντική πρόληψη των ασθενειών. Μέσα στα καθήκοντα της Προληπτικής Ιατρικής είναι και η διαφώτιση για την υγιεινή. Αυτή θα γίνεται με την καθιέρωση ειδικών μαθημάτων Προληπτικής Ιατρικής στη Στοιχειώδη Εκπαίδευση και με αύξηση των ωρών διδασκαλίας του μαθήματος της υγιεινής, πού ήδη υπάρχουν στη Μέση Εκπαίδευση, καθώς και με διαφωτιστικές διαλέξεις, ομιλίες στο κοινό κτλ. Επιπλέον, στα σχολικά μαθήματα της υγιεινής θα πρέπει να προστεθούν η κολύμβηση, ο τρόπος βαδίσματος και η οδική συμπεριφορά. Είναι αδιανόητο στην Ελλάδα να μην ξέρουμε κολύμπι για να σώζουμε τη ζωή μας και να μη γνωρίζουμε πώς πρέπει να περπατούμε και να οδηγούμε για να αποφεύγουμε δυστυχήματα. Στην προσπάθεια αυτή θα βοηθούσαν πάρα πολύ τα μέσα ενημέρωσης, το ραδιόφωνο και, προπαντός, η τηλεόραση. Η τελευταία, με ορισμένα προγράμματά της δίνει επικίνδυνη πνευματική τροφή στα παιδιά, αλλά και στους μεγάλους. Η βία, τα θρίλερ κτλ. προσβάλλουν την ψυχική υγεία των ανθρώπων, δημιουργούν ψυχώσεις και ροπές σε αντικοινωνικές πράξεις, που οδηγούν τελικά στα ηρεμιστικά φάρμακα και στα εγκλήματα. Η πολιτεία έχει ολόκληρη την ευθύνη και πρέπει να αξιοποιήσει εποικοδομητικά και προς όφελος του λαού μας τα μέσα ενημέρωσης.
β) Υπηρεσία Ελέγχου Τροφίμων
Η Υπηρεσία Ελέγχου Τροφίμων είναι ένας σπουδαιότατος παράγοντας για την πρόληψη των ασθενειών. Σήμερα δεν ξέρουμε ούτε τι τρώμε, ούτε τι πίνουμε. Καθημερινά προσφέρονται στην ανθρώπινη μηχανή ακατάλληλα και επικίνδυνα καύσιμα. Απαιτείται αυστηρότατος έλεγχος στη παρασκευή, στη συσκευασία, στη συντήρηση και στην παραγωγή των τροφίμων. Τα συντηρητικά για τη διατήρηση των τροφίμων, τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα, τα ορμονοφάρμακα που χρησιμοποιούνται για την ποσοτική αύξηση της φυτικής και της ζωικής παραγωγής έχουν άμεση σχέση με την υγεία μας και πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και βαρύτητα στο πρόβλημα αυτό.
γ) Υπηρεσία Περιβάλλοντος
Η Υπηρεσία Περιβάλλοντος αποτελεί βασικό μοχλό της προληπτικής ιατρικής. Η ρύπανση της γης, της θάλασσας και της ατμόσφαιρας, μαζί με την ηχορύπανση, προσβάλλουν την υγεία μας και λιγοστεύουν τα χρόνια της ζωής μας.
Η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας δεν έχει μόνο θετικές, έχει και αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία και τη ζωή μας. Ας σκεφθεί κανείς μόνον ότι η φύση έθαψε το πετρέλαιο στα βάθη της γης και εμείς σήμερα το αντλούμε, το καίμε, το αναπνέουμε και, ακόμη περισσότερο, χρησιμοποιούμε τα υποπροϊόντα του για το ντύσιμό μας ή για να συσκευάσουμε και να συντηρήσουμε ποτά και τρόφιμα.
.
δ) Υπηρεσία Υγιεινής της Εργασίας
Η Υπηρεσία Υγιεινής της Εργασίας θα πρέπει να δραστηριοποιηθεί για την προφύλαξη της υγείας και της ζωής των εργαζομένων. Δεν αρκεί σήμερα μόνον ο χαρακτηρισμός των επαγγελμάτων ως βαρέων, μεικτών κτλ. Απαιτείται έλεγχος, συστάσεις και μέτρα προληπτικά.
ε) Υπηρεσία Πολεοδομίας
Η Υπηρεσία Πολεοδομίας, η οποία ασχολείται με την έκδοση οικοδομικών αδειών, θα πρέπει, εκτός από την τεχνική και νομική πλευρά, να εξετάζει την υπό ανοικοδόμηση κατοικία και από την άποψη της υγιεινής.
στ) Υπηρεσία Οδοποιίας και Συγκοινωνίας
Σοβαρότατο ρόλο στην προληπτική ιατρική θα παίξουν οι υπηρεσίες οδοποιίας και συγκοινωνίας των αντίστοιχων υπουργείων.
Καθημερινά υγιείς οργανισμοί ασθενούν αιφνιδίως, γίνονται ανάπηροι ή χάνουν και τη ζωή τους ακόμη. Τον σημερινό Μινώταυρο, που είναι τα οδικά ατυχήματα, καλείται η πολιτεία ως νεότερος Θησέας να τον εξοντώσει. Δυστυχώς, η τεχνολογία μάς υπερφαλάγγισε κι εδώ σε τέτοιο βαθμό, που μπορούμε να πούμε ότι κινούμαστε μεταπολεμικά σε προπολεμικούς δρόμους.
Άμεσο καθήκον των υπηρεσιών αυτών είναι ο προγραμματισμός έργων οδοποιίας για το σήμερα και το αύριο, και ο προληπτικός έλεγχος στις εναέριες, θαλάσσιες, σιδηροδρομικές και οδικές συγκοινωνίες. Εδώ δεν χρειάζονται οικονομίες. Πρέπει να δοθεί άμεση προτεραιότητα, αναλογιζόμενοι την καθημερινή απώλεια ζωών, τις αναπηρίες, τα νοσήλια, τις συντάξεις που καταβάλλονται. Μπορούμε να πετύχουμε μεταφορά των σημερινών δαπανών που προβλέπονται για τα ατυχήματα στα προληπτικά μέτρα που πρέπει να λάβουμε στον τομέα αυτόν.
Ο χώρος δεν μας επιτρέπει να αναφερθούμε λεπτομερώς τόσο στα προληπτικά μέτρα όσο και στις άλλες υπηρεσίες που μπορούν να βοηθήσουν. Εξάλλου, αυτό είναι μέλημα του προτεινόμενου Οργανισμού Προληπτικής Ιατρικής.
Συμπερασματικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι προτάσεις μας αυτές στοχεύουν σε μία, κατά το δυνατόν, ιδανική κοινωνία. Γνωρίζουμε ότι είναι μακροπρόθεσμες, λόγω των σημερινών υπαρχουσών συνθηκών, οικονομικών, τεχνικών μέσων, χρόνου κτλ., αλλά κάποτε πρέπει να αρχίσουμε. Το μόνο που η χώρα μας διαθέτει άφθονο είναι το ανθρώπινο επιστημονικό δυναμικό, το οποίο, ακόμη και από οικονομική άποψη, είναι προτιμότερο να το αξιοποιήσουμε ενεργά και αποδοτικά, παρά να του προσφέρουμε βοηθήματα ανεργίας από κοινωνικούς φορείς.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ» στις 28/7/1985