Επειδή τον τελευταίον καιρόν ο καρκίνος έγινε ο φόβος και ο τρόμος όλων μας, καθώς, όπως συνάγεται εκ των στατιστικών, εξαπλώνεται ταχύτατα και ευρίσκεται εις την πρώτην γραμμήν από απόψεως θνησιμότητος, απεφασίσαμε να δώσωμεν εν συντομία ένα σκιαγράφημα της νόσου αυτής. Πριν όμως εισέλθωμεν εις το κυρίως θέμα, θα προτάξωμεν μερικάς λέξεις ώστε να γίνωμεν περισσότερον κατανοητοί.
Ο καρκίνος υπάγεται εις μίαν μεγάλην κατηγορίαν όγκων, οι οποίοι καλούνται γενικώς νεοπλάσματα. Εις τα νεοπλάσματα αυτά υπάγονται και οι καλοήθεις (καλοί) και οι κακοήθεις (κακοί) όγκοι. Ο καρκίνος υπάγεται εις τους δευτέρους.
α) Νεοπλάσματα
Τι είναι γενικώς τα νεοπλάσματα; Είναι υπερπλασία ιστών, ακαθορίστου αιτιολογίας, μέχρι σήμερα, άσκοπος, αυτόνομος από τον υπόλοιπον οργανισμόν και διαρκώς αυξανομένη.
Όταν η ανάπτυξις αυτή των ιστών δεν παρεκκλίνη πολύ από τους φυσιολογικούς ιστούς, τότε έχομεν τα ομοιότυπα νεοπλάσματα, εις τα οποία ανήκουν συνήθως οι καλοήθεις όγκοι. Η αρχιτεκτονική διάταξις των κυττάρων αυτών είναι η αυτή με την μητρικήν, όταν δε παρεκκλίνη πολύ από του φυσιολογικού, ώστε ουδεμία ομοιότητα σχεδόν να υπάρχη μεταξύ μητρικών και νεοπλασματικών κυττάρων, τότε έχομεν τα ετερότυπα νεοπλάσματα, εις τα οποία ανήκουν οι κακοήθεις (καρκίνοι κλπ).
Η διαφορά μεταξύ των καλοήθων και των κακοήθων όγκων είναι ότι οι μεν καλοήθεις όγκοι αυξάνονται εκκεντρικώς ή εξαπλωτικώς και περιγράφονται σαφώς από τους πέριξ υγιείς ιστούς, όταν δε καλώς αφαιρεθούν δεν υποτροπιάζουν και, κατά κανόνα, δεν κάνουν μεταστάσεις. Οι δε κακοήθεις όγκοι (καρκίνος) αυξάνονται διηθητικώς, επομένως δεν περιγράφονται σαφώς από τους πέριξ ιστούς, υποτροπιάζουν συνήθως μετά την αφαίρεσιν, και κάνουν μεταστάσεις εις άλλα τμήματα του σώματος. Επί πλέον, οι κακοήθεις αυξάνονται ταχέως, ενώ οι καλοήθεις βραδέως.
Ημείς θα πραγματευθώμεν τους κακοήθεις όγκους, τον καρκίνον, όπως παραπάνω ανεφέρομεν.
β) Ονομασία
Καρκίνος ωνομάσθη εκ της ομοιότητος την οποία έχει ο όγκος προς το ζώον καρκίνος (καβούρι), παρομοιάζοντας τον κυρίως όγκον του μαστού με το σώμα του ζώου, τας δε φλέβας (ρίζας) αυτού με τα πόδια του, όπως μας αναφέρει ο Γαληνός. Κατ΄ άλλους δε αρχαίους συγγραφείς, όπως ο Αρχιγένης ο Αιγινήτης, ωνομάσθη τοιουτοτρόπως εκ της μεγάλης κακοηθείας του όγκου, ο οποίος καταλαμβάνει τα μέλη εις τα οποία αναφύεται πολύ σταθερά και δυσαναπόσπαστα, όπως το ζώον καρκίνος όταν συλλάβη τμήμα του σώματός μας.
γ) Ιστορία
Ίσως ο καρκίνος να προϋπήρχε και προ της εμφανίσεως ακόμη του ανθρώπου. Τούτο συμπεραίνομεν εξ όγκου οστού ουράς δεινοσαύρου, ζήσαντος προ εκατομμυρίων ετών. Πάντως μαστίζει την ανθρωπότητα από αρχαιοτάτους χρόνους.
Από τους αρχαίους λαούς, οι Μεσοποτάμιοι εγνώριζον όγκους κακοήθεις, τους οποίους διέκρινον από τας απλάς φλεγμονάς. Οι Αιγύπτιοι, ομοίως, ανέφερον όγκους, οι οποίοι υποτροπίαζον μετά την εγχείρησιν. Οι δε Ινδοί διέκρινον όγκους, μερικοί από τους οποίους έπρεπε να εξαιρεθούν αμέσως, ώστε να μην υποτροπιάσουν. Είναι φυσικόν ότι απαιτήθη αρκετός χρόνος διά να καταλήξουν εις τα συμπεράσματα αυτά. Πιθανόν να ήτο καρκίνος του μαστού ο εξηλκωμένος όγκος μετ΄ επινεμήσεως κατά το στήθος της βασιλίσσης Ατόσσης, θυγατρός του βασιλέως της Περσίας Κύρου, γυναικός του Δαρείου. Τον όγκον αυτόν, όπως μας αναφέρει ο Ηρόδοτος, εθεράπευσεν πιθανότατα με εγχείρησιν το 500 π.Χ. ο Έλληνας ιατρός Δημοκήδης ο Κροτωνιάτης.
Η πείρα των αρχαίων Ελλήνων ιατρών έδωσε πλήρη περιγραφήν των όγκων αυτών, όπως ο Ιπποκράτης το 450 π.Χ., ο οποίος περιγράφει όμοιον όγκον μαστού ως εξής: «Γυναικί εν Αβδήροισι καρκίνωμα εγένετο περί το στήθος και από της θηλής ιχώρ ύφαιμος έρρει. Επιληφθείσης δε της ρύσεως απέθανεν». Παρατηρούμε εδώ ότι ο όρος «καρκίνος» χρονολογείται από την ιπποκρατικήν εποχήν. Αλλά και την όλην πορείαν του καρκίνου εμελέτησαν, δηλαδή την επινέμησιν του όγκου «νομήν», την μετάστασιν «συμπάθειαν» και, τέλος, την υποτροπήν «ανάμνησιν», όπως έλεγον.
Ομοίως και εις την θεραπείαν δεν υστερούσαν και δεν παρήλασσον από της σημερινής. Ο Γαληνός συνιστούσε ως θεραπείαν την ριζικήν εξαίρεσιν του όγκου και τον καυτηριασμόν διά πυρακτωμένου σιδήρου ή ξυραφίου, προδρόμων των σημερινών ηλεκτρικών μαχαιριδίων, τα οποία μόνον εντός μεγάλων νοσοκομειακών κέντρων υπάρχουν. Περιγράφει, λοιπόν, ως εξής την θεραπείαν: «Περικοπή παντός πεπονθότος, ώστε μηδεμίαν υπολείπεσθαι ρίζαν, καυτηριαζομένων άμα των πέριξ ιστών διά πεπυρακτωμένου σιδήρου».
Το ανήσυχον ελληνικόν πνεύμα δεν ηρκέσθη, όμως, μόνον εις τούτο. Με τα πενιχρότατα μέσα, τα οποία οι τότε επιστήμονες διέθετον, ηθέλησαν να προχωρήσουν και εις πιθανόν καθορισμόν της αιτίας της νόσου. Παρεδέχοντο ότι προήρχετο από ανώμαλον δίαιταν και εκ δυσκρασίας, η οποία ωφείλετο εις αλλοίωσιν χυμού τινός του σώματος, του μελαγχολικού όπως έλεγον. Η θεωρία αυτή επί πολλούς αιώνας εγένετο παραδεκτή και από τους Ρωμαίους και τους Άραβες ιατρούς, οι οποίοι ως θεραπεία κατά του καρκίνου συνιστούσαν την διαιτητικήν.
Άλλοι πάλι ερευνητές ιατροί παρεδέχοντο ότι η ανάπτυξις του καρκίνου ωφείλετο εις την περίσσειαν μεταλλικού άλατος τινός. Άλλοι δε προσεπάθησαν διά καθαρτικών και εμμηνόρροιας να θεραπεύσουν τον καρκίνον. Βραδύτερον, με την ανακάλυψιν της κυκλοφορίας, εθεώρησαν ως αιτίαν προκλήσεως της νόσου την λέμφον. Επίσης, και η κληρονομικότης της νόσου απησχόλησε τους ιατρούς από αρχαιοτάτων χρόνων, κυρίως κατόπιν πιστοποιήσεως συχνοτέρας εμφανίσεως εις ωρισμένας οικογενείας και εις απογόνους των. Εις τας αντιλήψεις αυτάς προσετέθη και το γνωστόν γεγονός του θανάτου του πατρός του Μεγάλου Ναπολέοντος, του αδελφού του Λουκιανού, των δύο αδελφών του, Παυλίνας και Καρολίνας και αυτού τέλος του ιδίου από καρκίνον, αν και τελευταίως αμφισβητήθηκε η φύσις της ασθενείας του.
δ) Αιτιολογία των όγκων
Σήμερον ουδέν το ασφαλές γνωρίζουμε. Διάφοροι θεωρίαι ανεπτύχθησαν κατά καιρούς, αι οποίαι προσπαθούν να εξηγήσουν την αιτίαν των όγκων γενικώς. Από αυτάς αναφέρομεν εν ολίγοις τας εξής:
1. Ερεθιστική θεωρία
Κατ΄ αυτήν, χρόνιος ερεθισμός, μηχανικός, φυσικός ή χημικός είναι δυνατόν να προκαλέση την ανάπτυξιν καρκίνου, π.χ. εις το κάτω χείλος καπνιστών, ακριβώς εις το τμήμα της συνεχούς μηχανικής πιέσεως της καπνοσύριγγος, την ανάπτυξιν καρκινώματος γλώσσης λόγω συνεχούς ερεθισμού από κατεστραμμένον οδόντα ή κακώς τοποθετημένην γέφυραν. Επίσης, οι εις τας επαγγελματικάς νόσους υπαγόμενοι καρκίνοι λόγω συνεχούς ερεθισμού, όπως οι καρκίνοι χειρών ακτινολόγων, λόγω διαρκούς επιδράσεως ακτίνων Χ, ο καρκίνος κύστεως εις εργάτας της ανιλίνης, ο καρκίνος ο εμφανιζόμενος εις τους εργάτας πίσσης, ο καλούμενος και πισσοκαρκίνος κλπ. Πειραματικώς, συνεχείς ερεθισμοί με πίσσαν εις ώτα κονίκλων παρήγαγον καρκίνον.
2. Παρασιτική θεωρία
Επειδή κατά καιρούς ευρίσκοντο πλείστα παράσιτα ζωικά ή φυτικά εις τους όγκους, εθεώρησαν αυτά ως αίτια, ότι δηλαδή συμβιούν με τους όγκους και παρορμούν αυτούς προς διαρκή αύξησιν. Αλλά, ναι μεν ευρέθησαν παράσιτα εις εξελκωμένους όγκους, πλην όμως δεν επετεύχθη παραγωγή καρκίνου διά τούτων, διά τούτο και εθεωρήθησαν ως αναπτυχθέντα δι’ επιμολύνσεως.
Πειραματικώς επί ζώων επετεύχθη με ένα είδος μόνον παρασίτου να αναπτύξουν καρκίνον στομάχου κατά 53%, αλλά εις τας μεταστάσεις του καρκίνου αυτού δεν ευρέθησαν τα παράσιτα. Άλλοι ερευνητές επίστευον ως αίτιον του καρκίνου διηθητόν ιόν, στηριζόμενοι εις πειράματα με όρνιθας, όπου επέτυχον διά μεταβιβάσεως δι΄ ενέσεως διήθημα κακοήθους (σαρκωματώδους) ιστού να παραγάγουν κακοήθη όγκον (σάρκωμα). Όμοια πειράματα, όμως, επί θηλαστικών απέβησαν άκαρπα. Έτσι, και η θεωρία αυτή δεν ηδυνήθη να εξηγήση πλήρως την παθογένειαν των όγκων.
3. Εμβρυολογική θεωρία
Κατ΄ αυτήν οι καρκίνοι οφείλονται εις διαταραχάς της εμβρυϊκής διαπλάσεως. Δηλαδή, κύτταρα εμβρυϊκά ευρισκόμενα εις διάφορα σημεία του σώματός μας, όταν οι όροι καταστούν ευνοϊκοί και μάλιστα διάφοροι ερεθιστικοί παράγοντες, τοπικοί ή γενικοί, επιδράσουν επ΄ αυτών, προκαλούν μετάπτωσιν από την λανθάνουσαν κατάστασιν εις την ενεργόν καρκινογόνον.
Και άλλαι θεωρίαι ανεπτύχθησαν από ιατρούς οι οποίοι επίστευσαν τελικώς και εις τον παράγοντα «προδιάθεσις», γενικόν ή τοπικόν. Επίστευσαν, δηλαδή, βασιζόμενοι επί πειραμάτων επί ζώων και επί κλινικών παρατηρήσεων και ανεπαρκών στατιστικών ότι παίζει, διά την ανάπτυξιν καρκίνου, σπουδαίον ρόλον και η προδιάθεσις του οργανισμού είτε είναι κληρονομική είτε είναι επίκτητος.
Όπως παρατηρούμε, ουδεμία εκ των μέχρι σήμερα θεωριών δύναται να εξηγήση εξ ολοκλήρου την εμφάνισιν των νεοπλασμάτων γενικώς.
ε) Κλινική εικών
Αυτή δεν δύναται να περιγραφή ενταύθα, διότι η εικόνα της νόσου εξαρτάται από το μέρος όπου έχει εμφανισθή ο καρκίνος και από την εξέλιξίν του. Άλλα π.χ. τα συμπτώματα επί καρκίνου μαστού, άλλα επί στομάχου, άλλα επί λάρυγγος. Διά τούτο θα δώσωμεν μερικάς γενικάς οδηγίας, τας οποίας πρέπει να έχει υπ΄ όψιν του ο καθένας, ώστε να έλθη εγκαίρως εις τον ιατρόν προς ταχείαν διάγνωσιν και έγκαιρον καταπολέμησιν της νόσου. Διότι ο καρκίνος σήμερα θεραπεύεται ριζικά, όταν εγκαίρως αρχίσει η θεραπεία.
στ) Κυριώτερα ύποπτα σημεία με τα οποία δυνατόν να αρχίση ένας καρκίνος είναι:
1. Ηλικία: Προσβάλλει συνήθως την μέσην και άνω ηλικίαν, σπανίως την κατωτέρα.
2. Αναιμία, ανεξήγητος καταβολή δυνάμεων, απίσχνασις, ανορεξία κλπ.
3. Πόνος ή πυρετός δεν είναι απαραίτητος με την εμφάνισιν του καρκίνου.
4. Οιαδήποτε αλλαγή εις το σώμα μας, όπως ελιά ή έπαρμα το οποίο αυξάνει, πρέπει να μας κινήσει την υποψίαν.
5. Ομοίως εξέλκωσις του σώματός μας (πληγή), η οποία δεν υποχωρεί εις την φαρμακευτικήν θεραπείαν πρέπει να μας οδηγήσει εις ιατρόν προς εξέτασιν.
6. Βράγχος φωνής (βραχνάδα) χωρίς αιτία, ο οποίος επιμένει, ιδίως εις τους καπνιστάς, πρέπει να μας οδηγήσεη εις τον ειδικόν ιατρόν.
7. Αίμα κατά την ούρησιν ή αφόδευσιν ή εις τας γυναίκας μετά την εμμηνόπαυσιν πρέπει να κινήση την προσοχήν μας.
8. Εις τας γυναίκας οποιοδήποτε έπαρμα ή πληγή εις την θηλήν των μαστών πρέπει χωρίς καθυστέρησιν να εξετάζεται από τον ιατρόν. Εκτός τούτου, οι ίδιες πρέπει να εξετάζουν μετά προσοχής τους μαστούς τους κάθε μήνα τουλάχιστον, μήπως παρουσιάζουν ογκίδιον εις τον μαστόν ή εις τας μασχάλας και να συμβουλευθούν αμέσως τον ιατρόν. Ιδιαιτέρως γυναίκες της μέσης και άνω ηλικίας.
9. Έλκη στομάχου πρέπει κατά καιρούς να παρακολουθώνται από τους ιατρούς (ακτινοσκοπικώς κλπ) δια τυχόν εξαλλαγήν τους.
Φυσικά, τα ανωτέρω συμπτώματα δεν σημαίνουν οπωσδήποτε καρκίνον, αλλά τα αναφέρομεν περισσότερον διά τους αμελείς, ώστε να προσέλθουν προς εξέτασιν εις τον ιατρόν τους, ο οποίος είναι και ο αρμόδιος διά τα περαιτέρω.
Σήμερα, ευτυχώς, τα μέσα διαγνώσεως (ακτινοσκόπησις, εξέτασις εκκριμάτων κατά Παπανικολάου και ιστολογική εξέτασις) είναι άριστα και σπανίως μας διαφεύγει η διάγνωσις καρκίνου. Η θεραπεία, συνήθως μεικτή, χειρουργική και ακτινοθεραπευτική, ανήκει εις τον ειδικόν ιατρόν.
Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ» στις 7/7/1960